by: Dr.Sidonio João da Silva Pereira, MIInmo,
Banco de Urgencia, Hospital
Nacional de Guido Valadares
Introdusaun
Corona
virus hanesan familia bo’ot husi virus sira nebe provoka moras sira hanesan gripe komún ka bai bain, infesaun
garganta, i tee-been. Infesaun bele akontese
iha animal no iha ita ema depende ba
tipu coronavirus. Moras hirak ne’ebé provoka husi Coronavirus hanaran zoonosis
katak moras ne’e bele daet husi animal
ba animal, animal ba ema, ka husi ema ba
animal.
Imajen #1. Reprezenta ezistensia tipu coronavirus no tinan deskobre nian.

Rezervóriu ka hela fatin husi Corona virus maka morsegu ka niki. Virus hirak iha leten jeralmente bele provoka moras sira
hanesan gripe ka mear baibain i tee-been ho intensidade lijeiru ka kaman, maibe
bele mos provoka kuadru grave, krítiku no mate iha pasiente balun. Situasaun ida ne’e naturalmente provoka
husi tipu virus rua hanesan MERS-COV (Middle East Respiratory Syndrome related to coronavirus ) ho SARS-CoV 2 (Severe Acute Respiratory Syndrome related to Coronavirus 2) prinsipalmente iha
ferik, katuas i liu liu sira nebee sofre
ona moras sira seluk hanesan moras vias respiratorias krónika (bronkitis,
emfizema, TBC pulmaun, kankru pulmaun), Kankru seluk hanesan (kankru susun ho
estadu avansadu ka terminal, kankru aten ka liver cancer, kankru intestinu grosu
ka colo-rectal, siirroze epátikaa,
HIV/SIDA, insufisiensia renal, tensaun ás ne'ebé la kontrola, diabetes mellitus ne'ebé la
kontrola, insufisiensia kardáaka, ho razaun katak ezistensia
moras hirak ne’e hatún ka hamenus sira nia sistema imunidade.
Iha
tinan 2003 mosu tipu corona virus ida hanaran SARS-CoV iha China, iha 2012 mosu
tan MERS-CoV i sira nee bele hamosu moras gripe ka infesaun vias respiratoria aas
hanesan baibain, maibe komesa husi altura ne’eba sientista no mediku sira hahu alerta
e atento ho serio ba pesti rua ne’e, tamba sira hahu observa kazu Pneumonia grave
(infeksaun pulmao grave) relasiona ho pesti rua iha leten. I sira afirma mos
katak iha altura ne’eba ema ne’ebé risku maka’as liu atu hetan Pneuemonia grave
no mate maka fundamentalmente iha pasiente idozu no hirak ne’ebé sofre nanis
ona moras krónika hanesan temi iha leten. Iha parte seluk sientista sira relata
ka argumenta tan katak virus hirak ne’e la hamosu kuadru grave iha labarik
sira.
Iha
fulan ikus tinan 2019, mosu tan virus foun ida hanaran SARS-CoV 2 ka Severe Acute Respiraory Syndrome related to Corovirus 2, responsavel
ba moras COVID - 19 ( Coronavirus Disease - 19)
ne’ebé karateriza ho Sindrome Respiratoria Aguda ne’ebe grave ho disfunsaun multi-organika i mate.
Deskonfia
katak coronavirus ne’e hahu espalla husi
Merkadu animal moris sira iha sidade Wuhan, China, i ema hirak ne’ebé
aprezenta ka hetan uluk moras ne’e tal vez hirak ne’ebe servisu ka ba hola sasan iha merkadu refere. Hun husi
virus tolu ne’e sientista sira presume katak sira ne’e mesak Zoonosis ka hahu
hadaet husi animal ba ema ou kontrario ka viseversa. Maibe evidensia sientífika
kuaze afirma katak SARS-CoV ho SARS-CoV2
mosu husi Niki ka nia rezervorio mak niki no Cibeta de palmas, i MERS-CoV iha
Camelo ka Kuda Buru iha Oriente Medio. Iha
Sientista sira nia hipotéze argumenta
katak virus MERS-CoV
ho SARS-CoV ne’e nia estrutura
hanesan.
Hahu
husi Fevereiru 2020, SARS-CoV2 nia
transmisaun fundamental hahu husi ema ba ema, no to’o Organizasaun Mundial
Saúde ka OMS deklara hanesan Pandemia Covid 19.
Imajen #2. Reprezenta kazu husi kada rejiaun
Dadus global mate ba
COVID-19 bele asesu iha link kraik
Objetivu
atu:
- Hatene
oituan saida mak coronavirus ka SARS-CoV-2 nebe provoca moras COVID - 19
husi perspetiva microbiolojia
- Koñese
vias ka dalan saida mak coronavirus ka SARS-CoV
2 uza hodi tama ba organismu umanu.
- Komprende,
oin sa SARS-CoV2 ka coronavirus bele
habarak an iha sélula no harahun ka estraga sélula umana
- Hatene,
Fisiopatolojia ka mekanismu coronavirus ka SARS-CoV2
hamosu moras COVID-19 husi perspetiva
virolojika no Imunolójika
- Koñese
oituan, oin sa Sistema defeza bele rekoñese e sélula diak i sélula infetada husi virus ka patójenu seluk.
- Hatene,tansá ema infetadu ho SARS-CoV2 ou COVID -19 bele diak fali no labarik sira menus risku ba
infeksaun ida ne’e.
- Komprende,
tansá ema infetadu ho SARS-CoV2 ka
COVID-19 bele sai grave, kríticu e mate
- Hatene,
tansá pasiente sira infetadu ka sofre moras COVID-19 ho idade menos husi 50 e ka joven balun bele
evolui ba kuadru krítiku i mate.
- Koñese,
saida mak Tormenta de Citocinas ka Cytocine Storm i nia konsekuensia
iha moras COVID-19
- Komprende, oin sa evolusaun klínika husi pasiente infetadu
ho moras COVID-19
- Koñese
oituan saída mak ema infetadu ho moras COVID-19
ida la bele halo, hodi nune’e la
evolui ba grave no krítiku.
Saida
maka virus SARS-CoV2 neébé provoka
moras COVID-19?
Tuir Microbiolojia hatuir katak virus SARS-Cov 2 ne’e pertense ba familia Corona viridae, husi orden Nidovirales
e Genero Torovirus,no Artevirus.
Nidovirales,
tamba argumentu sientifiku
fundamenta katak, wainhira virus ne’e tama sélula umanu iha nivel citoplasma atu
replika ka habarak nia kopia, sira uza nido ka material jenétika husi sélula umana,
iha kazu ida ne’e mak ARN ( Acido
ribonleico). Nune’e mos hanaran corona virus tamba estrutura glicoproteina
S ka Spike nebe haleo virus ne’e hanesan koroa liuri sira nian.
Coronovirus
hafahe ba jéneru haat tuir nia cadeia jenétika
maka hanesan: Alfacoronavirus,
Betacoronavirus, Gamacoronovirus e Deltacoronavirus.
Corona virus iha ema, pertense ba jeneru alfa e beta, husi g jéneru alfa
(α), iha especie lubuk ida ne’ebe
jeralmente provoka deit sindrome gripales kmaan ka leve ou babain bolu “mear,
inus ben gripe nian ka gripe baibain.”
Jeneru ida ne’ebe poderoso liu no ema tauk
liu iha mundo medicina maka jeneru beta (β), entre virus sira nebe pertenese ba
jenero ida ne’e maka; SARS-CoV, MERS-CoV
e SARS-CoV2 nebe prodúz atual situasaun desestrosa i estresante.
Relasiona
ba nia kompozisaun; cabe destaka iha ne katak corona virus sira ho “ ukuran” medio
e todan naton, ida ne’e justifica katak
wainhira ema ida hetan infekasaun e nia mear ka estornudo ka kulia sei la
propaga ka transmite ba individu seluk husi distancia metro ida to rua (
1-2 meter)
Ida ne’e maka razaun ne'ebe sustenta estratejia Organizasaun Mundial da Saude e Minisiterio da Saude hodi hatuur tamba sa ita halo distansia sosial husi 1 to 2 metru hodi evita virus ne’e nia propagasaun ba maluk seluk.
Imajen #3. Relasaun pilogenetica husi coronavirus tuir orden nidovirus.
Estrutura Virus. Virus ida ne
rasik estruturalmente forma husi laran ba liur ho komponente hanesan (imagen#4)
|
|
Nucleo caspide ( material genetico ARN e proteina (N)
Iha mos Glicoproteinas S (spike) ne’e serve ba virus hodi hakesi nia an
ba receptor culula umana e facilita virus tama ba celula nebe nia infekta ba.
Depois proteina S mos hanesan principal fatin ba Antibody hodi belit ba
wainhira ita nia Sistema immune produceona antibody neutralizante espesifico
hodi ataka virus ne’e. No mos sai fatin ba Celula TCD8+ citotocixo
hodi ataka virus e destroe nia.
Hafalun ho Capa ka membrana bilipidika, kapa ida ne'e rasik hafalun i haborus husi proteina M, proteina E (emvoltura)
Kuriosidade fundamental ida ne'ebe dala barak ita ema
halo maibe, la hatene los tamba sa maka ita halo, ne maka. Fase liman ho sabaun ka Alcohol 70%
Tamba sa ita tenki fase liman bebeik iha era COVID -
19? Ita halo nune’e tamba sabau e alcohol ne’e rasik iha kbiit hodi forma buat ida naran
Micelas iha estrutura virus nian,no desestabiliza virus nia capa ka membrana nun’e provoca nia
destrusaun i desativa nia funsaun no
hamate virus refere, Hanesan mos alcohol 70% nebe ita uza lor-lorn
Rezumo parte ida ne’e katak Organizasaun Mundial da Saude e Ministerio da Saude hatur estratejia fase
liman bebeik ho sabaun ka alcohol tamba sabaun e alcohol bele harahun virus nia parade ka capa (estrutura glicoproreinas no lipido ka lemak) nun’e
desativa virus nia funsionamentu e hamate nia.
|
Vias hira
maka SARS-CoV 2 uza hodi tama ba organismu
umanu no, tansá?
Virus ida ne’e bele tama ba organismu umanu bele liu
husi:
- Via respitoria ne'ebe popular tebes tamba iha proteina receptora ECA- 2 nebe virus uza hodi tama ba selula barak liu husi Pneomocitos tipo-2.
- Via dijestiva ka fecal- oral, menus komún , tambe iha intestino, liu liu iha borde
de cepillo intestinalis iha mos recepror ECA-2, maske ho kuantidade oituan.
Oin sa SARS-CoV2 ka Coronavirus bele multiplika iha sélula no, harahun
sélula umana?
Iha
mekanismu tolu, corona virus ka SARS-CoV, MERS-CoV e SARS-CoV 2 uza hodi
tama ba sélula umana :
- Fusion
ka attachment
- Replikasaun
ka replication
- Sai
ka exocitosis
Fusion ka attachment ne’e processo ida nebe coronovirus hahu habelit an ba celula
umana neomocito tipo -2 ka celula
pulmaun liu husi nia glicoproteina spike ka (S) virus nia ba receptor celula
pulmaun, Enzima convertidora angintensina
2 ka ECA-2 nebe abundante iha celula pulmaun, nune’e virus hahu internaliza
nia an ba celula.
Replikasaun ne’e prosesu ida iha nebe virus uza material jenétika husi sélula umana hodi
habarak nia kopia iha selula laran liu husi produsaun proteinas virales,
evidensia hatudu katak kada virus bele replika an husi 10.000 to 100.000 kopia .
Imagen #5. Hatudu oinsá virus habarak nia kopia iha sélula umana
Exocitosis,
ne’e prosesu ida, iha nebe virus hafoin infekta sélula ida (Neomocitos) no habarak nia copias, sira sai fali ba infecta celula
seluk, tanto celula pulmao
(Neomonocitos) rasik ou bele mos celula husi orgaun seluk.
Imagen#6. Hatudu
lalaok tolu ne’ebé virus uza hodi tama no sai husi sélula umana
Fisiopatolojia ka Mekanismu virus hamosu moras COVID-19),
husi perspetiva Virolojika no Imunolojika
Antes
haklean parte ida ne’e, presija hare
oituan fali ba kotuk fisiolojia husi Sistema Renina-Angiontensina e
Aldosterona e nia papel iha isin lolon, tamba iha infeksaun husi Coronavirus ka
SARS-CoV2 uza ECA-2 ( Enzima Convertidora
Angiotensina-2) hanesan nia receptor prinsipal hodi internaliza nia an ba iha
celula pulmaun ka neomocitos-2.
Sistema
ne’e hanesan Sistema hormonal ida ne’ebe regula tensaun arterial, volume
extracelular husi isin lolon e equilibro entre sodia (Na+) ka masin
e potassium (K+) iha organismo.
Renina
hanesan enzima ka proteina ida nebe prodúz ka sekreta iha Rins, husi aparelho yuctaglomerular, nia papel maka
kataliza conversaun Angiontensinogeno (Glicoproteina) nebe secreta ka produz
husi aten ka figado ba Angiotensina-I e depois enzima ida ne’e sofre tan
conversaun ba Angiotensina –II liu husi atuasaun Enzima convertidora de
angintensinogeno ka (ECA). Entre funsaun
sira husi enzima ida ne’e maka provoka liberasaun Aldosterona husi corteza
glandula suprarenal.
Sistema
ida ne’e sei ativa, wainhira organismu lakon raan ka volume raan barak hanesan hemorragia hodi provoca tensaun
baixa, organism reconche sittuasaun ida ne’e e ativa sistema
Renina-angiotensina-Aldosterona para produse angiotensina –II hodi halo
vasoconstriksaun e eleva fali tensaun, nune mos momento nebe hanesan enzima ida
ne’e ativa sekresaun hormona anti diuretica husi Sistema nervios central ka system saraf pusat nune’e bele reabsorve
fali be (H20) iha nivel rins hodi ajuda
eleva tensaun nebe ohin tun ne’e, e iha sorin seluk enzima ida ne’e estimula
secresaun aldosterone husi glandula suprarenal hodi aumenta absorsaun sodio ka
N+‑ iha rins e excresaun K+ e hidrogeno ka H+ ho finalidade
atu eleva fali tensaun nebe monu iha situasaun aguda hanesan hemooragia masiva.
Imagen
#7.Hatudu oinsá funsiona Sistema
Renina-Angiontensina-Aldosterona
Funsaun
seluk husi ECA maka hanesan prodúz fibrosis e remodelamento cardiaco nebe sai hanesan fator xavi husi Insufciencia cardiac
ka falha fuan liu husi transformasaun Angiotensina 2 ba Angiotensina 1, 7 nebe responsabiliza ba
vasodiltasaun, inibe ka impede fibrosis e remodelamento cardiaco.
Gen
nebe nebe kodifica enzima ECA-II cuase
existe liu husi 70 tecidos ka jaringan iha organismo. Agora proteina ECA – 2 ne
rasik ho maior quantidade hetan iha celulas sira hanesan: Pulmaun (Neomonocitos
I, II), Enterocitos ka celula intestino groso ka tea oan bot e
Endotelio vascular ka ran uat.
Papel
ECA-2 iha infeksaun husi virus SARS-CoV 2 nebe hamosu moras COVID -19.
Hanesan
ema hotu hatene e cuase maoria cientista sira iha mundo concorda katak
virus Corona ka SARS-CoV2 transmite liu husi via respiratoria, wainhira ema
infektado seja nia asintomatico ka sintomatico ida mear, kualia ka estornudo,
kaben ka microgota kaben sira ne’e be sai husi individo infektado bele propaga
ka hadaet ba ema seluk wainhira sira iha contakto menos husi metro ida ka rua.
a
Maibe
kabeen infetada ne’e mos bele belit ka
daet hela ba sasan sira nebee mak ita uza ka kaer loron loron iha (uma, loja ka servixo fatin e fatin
public sira seluk ), depois ema ka
individu seluk kaer kona e kose ba matan
ka ibun ou inus bele hetan infeksaun husi virus ne’e rasik nune’e
ciclo transmisaun ne’e kontinua ba oin
nafatin.
Hafoin
virus corona ka SARS-Cov2 ne’e
alkanza pulmaun ka neomocitos tipo – 2, unifika nia proteina S ba iha receptor
ACE-2 e hahu internaliza nia an no replica ka
habarak nia copias liu husi uza proteina ka material genetica celula
umana ( neomocito -2) e pois sai husi
celula infektada ne;e e infekta tan fali
sélula sira seluk ho forma continua .
Atu
contra atake invasaun husi virus ida ne’e, organismo umano la nonok hanesan ema
barak hipotesa, maibe organismo uza nia unica arma nebe iha nanis ona “ Sistema
Immune” liu husi resposta inflamatoria hodi ataka virus no celula infektada ho
virus e destrui no hamate sira liu husi prosesu ida hanaran Apoptosis ka morte
celular programada.
Iha
contexto ida ne’e celula defeza ka Sistema defeza hola papel fundamental atu
determina paciente infektado ho coronavirus ka SARS-CoV 2 ida bele diak fali ou evolui ba curdro grave, critico e mate.
Sélula
defeza ne’ebé maka halo funsaun tanto husi Sistema immune Innato i adaptativa
hasoru SARS-CoV- 2 iha COVID -19 maka:
Macrofagos
e Monocitos
Celula
Natural Killer (NK)
Linfocito
T citotoxico (Celula Tc)
Limfocito
B ( Celula B produtora de antibody)
Neotrofilos
Wainhira Coronavirus ka SARS-CoV2 invade selula pulmaun ka neomocito
-2, Celula defesa uza pattern recognition
receptors (PRRs) hodi rekoñese pathogen‐associated molecular patterns
(PAMPs) hanesan agresor esterno. To agora PRRs sira nebe identificado ona sientifikamente maka hanesan toll‐like receptor (TLR), RIG‐I‐like receptor (RLR), NOD‐like receptor (NLR), C‐type lectin‐like receptors (CLmin), e free‐molecule receptors in the
cytoplasm, such as cGAS, IFI16, STING, DAI.
Iha kontestu luta hasoru SARS-CoV2 iha
organismo umano, acontese prosesu biolojiku ida ne’e lao ho forma organizada,
aduacudada, equilibrado e iha momento nebe oportuno husi sistema defeza tanto
innato e adaptativo ho objetivo atu neutraliza cargas virais husi SARS-CoV2 e celula infektada sira liu
husi harahun no hamate tuir processo apotosis ka morto celular programada.
Geralmente
Sistema immune tenki cumpri principo sira hanesan, Autocontrolado e autolimitado
ho finalidade atu labele hakanek fali organismo rasik e provoka moras.
Prinsipiu
Auto-kontroladu katak, hafoin Sistema immune ativa hodi luta hasoru kualker
agresor tanto interno ka esterno, sira rasik autocontrola sira nia an liu husi
fo sinal biologico ba malun katak STOP ka para ona halo contra atake se
wainhira inimigo laiha ona.
Prinsipiu
Autolimitado katak, wainhira sira produz no libera mediadores inflamatorias
ka Citocinas proimflamatoria tenki limita tuir nececidades batalha nian, se
principo ida ne;e falha ka la konsegue atinji maka celulas husi Sistema immune
produce citocinas proimflamatoria ho kuantidade barak liu e komesa hamosu
prosesu ida hanaran Cytokine Storm Syndrome ka Sindrome tormenta
de Citocinas hanesan responsavel ba hakanek no hafalha orgaun barak iha
organismo umano, e ida ne’e sai hanesan
base tamba sa paciente infectado ho SARS-Cov2
ka COVID-19 bele evolui to grave, kritiku i mate. Ba parte ida ne’e sei haklean iha segment tuir mai. Iha imagen
kraik bele hare Sistema defeza tanto innato e adaptativo atua hodi combate SARS-CoV 2 no Autoregula e autolimita
sira nia an ho forma organizada, adekuadu e iha momento nebe oportuno. Prinsipiu rua iha leten bele observa iha figura kraik.
Imagen #8 . Sistema defeza Innato no Adaptativu
 |
| Nota: iha figura leten, hetan lineas ho kor rua: Mean refere ba efeitu inibitoriu ka hambat, Verde refere ba efeito ativasaun. |
Sistema immune innato i adaptativu responde
durante infekasaun husi Coronavirus (SARS-CoV2). A). CoV Infekta macrofagos
depois macrofagos apresenta antigento husi CoV ba celula T. Processo ida ne’e
provoca ativasaun celula T e nia diferencisaun, inlcui produsaun citocinas
asociado ho diferente sub tipo husi celula T colaboradora ( Th 17), tuir mos liberasaun citocinas
(mediadores inflamatotia) masivas hodi
amplifika Sistema immune nia resposta.
Produsaun continua husi mediador hirak ne’e tamba persistencia cara virais iha organism nia
efecto negativo ba iha Celula NK, e activasaun celula Tc ( CD8 T cell), Celula
T CD8 produce mediadores imflamatorios nebe efectivo liu atu hamos CoV. B)
Fusion ka attachment CoV ba DPP4R ( ECA-2) iha celula humana liu husi Proteina
S (Spike) nune CoV internaliza nia an ba
Genoma ka RNA iha Citoplasma. Resposta immune
ba dsRNS bele la completo durante replikasaun viral CoV iha celula laran. TLR-3 sintetizada husi
dsRNA ho jalur ka pathway cascada
sinalizasaun (ativasaun IRFs Nf-kB,
respectivamente) ne’e ativado atu produce interferon INFs tipo –I e citocinas proimflamatorios.
Produsaun INFs ne’e importante tebes atu hadia diak liu tan ka improve atu
libera proteinas antivirais sira seluk hodi proteje celula sira seluk nebe la
infektado. Maibe, dala ruma proteinas virais balun husi CoV bele mos intervene
ho sinalizasaun TLR-3 e hamutuk ho ds RNA husi CoV durante replikasaun atu
prevene ativasaun TLR-3 e ses ka evade husi resposta Sistema immune. Dala ruma
mos TLR-4 recohnece proteina S husi
virus e provoka ativasaun citocinas proimflamatorio liu husi via dependent ba jalur ka pathway MyD88. Intersaun entre virus e celula defeza
humana provoca produsaun e liberasaun
mediadores imflamatorios poderoso. Sekresaun ka produsaun husi citocinas e
kemocinas nebe barak (IL-1,IL-6, IL-8, IL-21, TNF-B and MCP-1) hirak ne’e
promovido iha celulas infektada sira hatan ba infeksaun CoV. Kemosinas ho
citocinas sira ne’e hirak ne’e rekruta ka moviliza limfocitos e leucocitos ba fatin infeksaun
hodi reforza contra atake a virus.
Atu
aklara katak, interasaun entre virus e
celula defeza umana ne’e akontese iha selula pulmaun ka Neomocitos-2 tamba,
relembra katak virus ne'e rasik tama husi via respiratoria i afeita uluk mak selula pulmaun. Macrofagos alveolar hahu
ataka virus refere hodi fagocita ka tolan e tempo hanesan ativa mos celula natural Killer,
celula Tc (CD8+) e aprensenta
mos antigeno husi coronavirus ba celula
B produtora antibody nebe nia asaun sei tarda atu ejekuta, ho razaun ida ne;e
maka Antibody espesificos ba CoV sei deteta tarde ho proba serologia ka RAPID TEST.
Iha
situasaun sira hane, iha pulmaun akontese resposta imflamatoria nebe makas no
bot e provocado husu liberasaun masivas
citocinas e kemosinas nebe hatudo e esplika ona iha imagen leten, efekto
fundamental husi citocinas imflamatorio hirak ne’e maka atu neutraliza carga
virais iha celula umana (neomocitos infektado), maibe provoka mos efeito
colaterais maka hanesan halo vasodilatasaun nune’e fo dalan ba infiltasaun exudativo iha alveolos
e espaso interticio, konsekuencia husi ida ne’e maka alveolos sei nakonu ho
liquido ka cairan riko iha proteinas e clinicamente manifesta ho mear maran,
dadas is araska ka is bot , isin manas, situasaun ida ne’e bele altera cambio ka
pertukaran Oxigeno (O2) e dioxido carbono
(CO2) e hamosu insuficiencia
respiratoria aguda tipo hipoxica.
Naturalmente
kuandu sélula ida hetan infeksaun tanto viral, bacteriana, ka microbio seluk,
celula sira ne’e hetan estragos husi invasaun patogenos hirak ne’e e celula defeza trata atu controla e neutraliza
patogenos hirak ne’e husi celula NK e Celula TCD8+ ka Citotoxico e
sira seluk hodi destrui sélula infektada e hamate liu husi prosesu apoptotico
ka morte selula programada.
Oinsá Sistema defeza bele rekoñese sélula diak no, sélula
infetada husi virus ka patójenu seluk?
Iha
contestu ida ne’e, Sélula defeza ida ne’e iha nia abilidade nebe maka orienta
sira atu halo diferensia saida mak propio sira nia no saida mak laos propio
husi sira liu husi Human Leococyte
Antigen System (HLA) ne;e hanesan complexo Gen nebe codifica proteina complexo maior de
Histocompatibildade (MCH) iha ema, sistema ida ne’e iha tipo iha tipo rua; MCH-I
e MCH –II.
Sélula
nebe encarega atu destrui sélula infektada ho virus ka patojenu seluk maka Natural
Killer ka NK e Celula T.CD4+
ka “membedakan” selula diak i selula infektada liu husi MCH-II selula
T CD8+ ka citotoxico difere ka “membedakan” selula diak husi selula
tumoral liu husi MCH-I
Imajen #9. hatudu papel NK, TCD4+ e CD8+ rekoñese selula infetada ho virus

Nune’e
mos iha sorin seluk orgaun sira iha isin
lolon, iha mos poder autoregenerativo ka regenera fali sira
nia celula nebe hetan estragos ka mate liu husi divisaun celular iha ciclo
celular tuir ida ida nia natureza katak ( Celula labil, estable ka permanente). Iha contexto SARS–Cov2 nebe afekta e estraga no hamate neomonocitos 1 e 2 e
preferentemente neomocito - 2 , endotelio alveolar comesa produce fali neomocitos
foun atu troka celula nebe mate, i situasaun ida ne’e perito sira plantea katak
cada vez ke endotelio alveolar produce neomocito-2 foun atu rejenera celula
nebe mate, iha tempo hanesan favorece mos expresaun continua ba ECA-2 ka principal
proteina receptora ba Coronavirus, nun’e
sira hipotesa katak condisaun ida ne’e
continua favorece virus hodi internaliza nia an ba iha celula
pulmaun e finalmente hamosu Coronavirus
disease ka COVID -19, nebe carakateriza fundamentalmente ho Severe Acute Respiratory Syndrome related to
Coronavirus 2. ka Pneumonia. Kuadro
clinico ida ne’e bele diak fali ka autocurado nebe acontece ba maoria paciente no bele evolui ba grave, kritiku i mate.
Tansá ema infektado ho SARS-CoV2 ou COVID -19 bele
diak fali i labarik sira menus risku ba infeksaun ida ne’e?
Atu
fo solusaun ba polémika ida ne’e, presiza hatene no hare fila fali fator risku sira hanesan idade, moras kronika ne'be asosia, estatus nutrisaun i seluk seluk tan ne'ebe maka sumeratmete temi ona
iha leten. Wainhira ema infetadu ho SARS-CoV
2 ka coronavirus 2, ema balun manifesta deit hanesan gripe bain bain deit
no iha paciente balun bele evolui ba kuadru leve e moderadu ka pneumonia kaman
ka leve.
Iha
grupo pasiente sira hanean ne’e, hare
husi perspetiva immunolojica, sira iha Sistema immune tanto innato e adapatativo
apto hodi cordena malu e atua ho forma cordenada e estruturada iha luta hasoru
caraga virais (naton ka barak) e iha tempo hanesan sira mos hatene oin sa
kumpri principo autocotrola ka autoregula e autolimita sira nia resposta iha
termos sekresaun e liberasaun mediadores
pro inflamatorio ba iha zona afectada, neste cazo pulmaun (neomocitios-2), por
tanto iha contexto ida ne’e clinikamente pasientes sira bele cruza ho condisaun
rua: Asintomaticos ( laiha sintomas no sinais clinika), Sintomaticos ( iha
sinais clinica hanesan isin manas, mear maran e
bele mos pneumonia maibe kaman ka leve), e sira ne’e la presija tratamento suporte
espesificos, maibe sira tenki halo karantina e izola sira ho objetivo atu labele hadaet ka
propaga ba comunidades e liu liu ba grupo vulnerable sira ba moras COVID-19.
E perito
sira plantea mos katak virus ne’e bele
afekta ou la afekta labarik sira e la evolui ba kuardo grave tamba labarik sira
iha menos expresaun proteina receptora
ECA-2 iha sira nia neomocitos e parte
seluk, labarik sira nia Sistema defeza
ka immune seidauk maduro ka matan didiak atu desenkadeia resposta imflamatoria
execiva hanesan Tormenta de Citocinas
hodi hakanenek orgaun sira nia barak.
Tansá
ema infetadu ho SARS-CoV2 ka COVID-19
bele sai grave, kritiku i mate?
Iha
parte ida ne’e, kuadro Pneumonia sai grave e grave liu tan, wainhira infekasaun
ne’e kona ema grupo vulneravle sira ka se paciente hirak nebe iha mos moras cronika sira seluk seluk hanesan, Tensaun Alta cronika, Diabetes
mellitus descontrolada, Cardiopatia ischemica
ka insuficiencia cardiaka, Insuficiencia Renal Cronica ka CKD (Chronic Kidney Disease), Moras obstrutiva pulmaun cronica ka COPD ( Chronic Obstructive Pulmonar Disease)
idozos sira e pacientes ho kondisaun
immunodeprimido. Perito sira hipotesa katak alem de sira nia sistema immune debil, grupo pacientes sira ne’e iha maior expresaun
Enzima Convertidora Angiotensina – 2 hanesan receptor principal ba Coronavirus
2 iha sira nia superficie celular ka neomocito
tipo - 2 e nune’e hafacil intenalizasaun virus refere hodi invade massivamente
ba organismo e provoka Severe Acute Respiratory Syndrome ka
Pneomonia Grave e deskompensa sira nia moras asociadas ka patologia de baze. Husi
sikun immunologico observa katak pacientes hirak iha grupo ida ne’e nia Sistema
immune debil e nune’e la bele responde ho forma adekuada ba carga virais
massiva nebe tama iha organismo e nune’e pacientes sire ne’e iha risko as tebes
atu evolui ba cuadro critico e mate tamba sepsis, shock septico e disfunsaun
multi orgaun ka falha multiorgaun.
Imajen#10. Hatudu sumeramente relasaun fator risku balun no nia persentazen mate.
Tansá pasiente sira infetadu ka sofre COVID-19 ho idade menos husi 50 e ka joven balun bele
evolui ba kuadru krítikú i mate?
Iha segemento ida ne’e complexo tebes public ka ema barak
compriende no simu, tamba kuaze dadus estadistika, globalmente haktuir katak persentajen
ema mate ba COVID-19 ne’e predomina iha ema idade avanzada no sira nebe sofre
nanis ona moras cronic sira seluk, maibe sim iha mos dados balun hatudu katak
joven no paciente ho idade menus husi 50 mos mate, ejemplu hanesan hatudu iha
grafika kraik.
Imagen #11. Representa grupu idade mate ba COVID-19 tuir dadus husi Xina
Iha kontestu dilematiku ida ne’e, peritu ka sientista sira buka hela oin sa atu hetan razaun hodi
esplika situasaun ida ne’e ho baze sientifika, balun plantea katak tal vez iha
problema genetica balun associadas iha grupo paciente ida ne’e, seluk balun hipotesa katak ida ne’e bele acontece liu husi desregulasaun
ka descontrolo husi parte Sistema defeza e componentes Kimiko hanesan Hidrogeno
(H+) e Oxido Nitrico (ON) nebe interven direita hodi regula situasaun Estres Oxidativa
no Inflamasaun nebe celula pulmaun ka neomocito-2 sofre durante invasaun viral.
Secresaun
e liberasaun contiuna husi citocinas proimflamatorias hodi hamosu condisaun ida
hanaran Tormenta de Citosinas ka Cytokine storm e particulas radikales
livres produse husi estres oxidativa sira hamutuk hakanek orgaun barak ka
Multi Systemic organ failure hanesan representa iha imagen kraik. Mekanismo ida ne’e mak possivelmente bele explika tan
sa paciente sira iha grupo ida ne’e
evolui ba cuadro grave, critico e mate.
Iha
imagen kraik oin sa ilustra processo servico hamutuk entre ion Hidrogeno (H+) e Oxido Nitrico (NO) hodi regula ka inibe
eventro estres oxidativo e inflamasaun iha celula (neumocito-2) wainhira hetan invasaun husi coronavirus 2 ka
SARS-CoV 2 hodi evita falho multi
organo.
Imajen #12. hatudu oin sa ion Hidrogeno e Oxido
Nitrico servico hamutuk suprime ka menhambat situasaun rua hanesa Estres oxidative e imflamasaun
hodi evita falho multi orgaun iha
COVID-19. Linea mean representa ativasaun processo e linea azul representa inibisaun ha hambat
prosesu.
Saida mak
Tormenta de Citocinas ka Cytocine Storm ?
Ne’e
resposta husi sistema immune la adekuada
“ exacerbada ka “berlebihan” ou resposta nebe ita nia sistema immune
lansa e considera potencilamente mortal
nebe consiste iha retroalimnetasaun positiva entre citocinas e celula
immunitarias ho produsaun citocinas imflamatorias barak liu. Causa lolos ba
situasaun ida ne’e seidauk aclara lolos, maibe perito sira plantea katak bele
mos provoca husi agente patogenos nebe altamente perigoso. Atu hatenten katak
iha contexto ida ne’e ita nia sistema defeza lakon nia papel hodi auconotrala e
autolimita nia an.
Dados cumulativo hatudo husi março 2020 hatudu
katak taxa mortaliadade ba COVID-19 iha mundo tomak mais ou menos 3.7%
as liu compara ho mate ba moras influenza nebe menos husi 1% deit. Husi dados
sira ne’e, hateten katak, grupo paciente grave e critico propavavelmente
provoka husi Cytokine Storm Syndrome ka
Sindrome tormenta de citocinas.
Iha revista ka jornal balun hanesan washinton post,
afirma katak total mate iha nasaun ne;e 759 mesak idade menos husi 50, e husi
hirak ne’e 230 mak mate ho idade menos husi 30, plantea mos katak posibelmente
causa husi ne;e relaciona ho tormenta de citocinas ka Cytokine storm.
Presija
mos puntualiza katak citocinas sira nebe
iha temi iha leten bele, mos libera iha cuadro sepsis e shoc septico, nune’e
condisaun rua ne hamutuk halais liu pasienti ida nia evolusaun ba grave, critico i mate.
Atu hatene natureza imflamasaun diak liu tan,
tenki relembra fali saida maka inflamasaun; ne’e katak mekansimos ida nebe organismo uza
hodi defende nian an representa luta celula Sistema immune iha leten e hamosu
sinais cardinais lima (5): Tumor (bubu), Dor (moras), Rubor (mear) Calor
(manas) e impotencia funcional (funsaun tun ou fraku ), se isin lolon hetan agresaun ka afeksaun iha
parte ruma husi isin lolon. Por tanto imagina tok, se situasaun ida ne’e
acontece ba orgaun sira hotu iha isin lolon hanesan pulmaun, rins, fuan, aten,
ook, kakutak, veias, arteria seluk seluk tan) liu husi desenkadenamento
resposta imflamatoria Sistemika descontrolada hansesan Tormenta de citocinas
nebe hamosu sindro tormenta de citocinas e nebe carateriza ho falha
multiorganica e sindorme hemofagocitica ka Limfo-histocitosis hemofagocitica.
Situasaun rua ne’e halais liu pasenti ida ho COVID-19 evolui ba cuadro grave,
critico e mate.
Iha
estudu balun nebe argumenta katak situasaun tormmenta de citocina maka tal vez
sai hanesan causa fundamental ba hamate paciente sira nebe ho idade menos husi
50 nebe la ho moras asociados seluk ka laiha patologia de base maibe mate ba
COVID-19.
Oinsá evolusaun klínika
husi pasiente infetadu ho COVID-19?
Klinikamente bele evolui ho kuadru haat:
- Asintomatiku ka hirak nebe hetan infeksaun, maibe la manifesta sinais no sintomas
- Sintomatiku leve ba moderado ka hirak nebe hetan
sintomas e sinais hanesan mear maran,
isin manas, ruin ka isin moras ou sintomas gripales comun e iha mos Pneumonia maibe leve
ka ringan, e la descompensa ka la complica nia moras asociadas ka patologia de
baze.
- Grave
ka hirak nebe dezenvolve ona iis boot, kuadro hipoxemico e bele descompesa nia
patologia de baze ( Pneomonia Grave)
- Krítiku
ka hirak nebe presija terapia cuidado intensivo ho soporte ventilatorio
macanico tamba Sepsis, Shok Septico, e Sindrome Disfunsanun multiorganico e
risko as ba mate.
Importante tebes hatur no hatene klasifikasaun ida ne’e tamba
atu guia servidor saude oin sa foti desizaun. Naturalmente grupo paciente iha
clasifikasaun 1 e 2 la preseija baixa, maibe tenki izola hodi monitoriza sinais
de gravidade e fundamental atu evita propagasaun continua ba ema seluk. E hirak
nebe iha clasifikasaun 3 e 4 tenki baixa iha hospital nebe iha condisaun atu trata
paciente ho COVID-19 tamba hirak ne’e require tratamento suportivo e
ventilatorio mecanico.
Clasifikasaun tuir orgaun afectado ( nia manifestasaun
clinika mos sei manifesta tuir orgaun nebe hetan estragos)
Imajen #13. Hatudu severidade husi pasiente ho COVID-19 i nia possible altersaun laborotorial i Terapeutico no curso evolutivo
Saida mak ema infetadu ho COVID-19 ida labele halo atu labele evolui ba kuadru grave no
krítiku?
Iha
evidensia sientífiku balun hatudu katak, pasiente balun nee’ebe hemu hela aimoruk husi grupo IECAS (Captopril,
Enalapril), ARA (Losartan) e AINES ( Iboprofeno, Diclofenaco), sira ne’e iha
maior tendencia evolui ba grave e monu iha estado critico.
Razaun
nebe sustenta evidencia iha leten maka, grupo aimoruk IECA e ARA e AINES/NSAID sira
ne’e favorece “upregultion” iha gen nebe codifica ECA-2 nune’e facilita maior expresaun receptor ECA-2 iha superficie
celular (neomonocito-2) nun’e halo pacientes sira infektado ho SARS-CoV2 suceptible liu ba invasaun
masiva husi virus ba organismo iha
complica paciente ba estado grave e critico.
Tan
ne’e Sientista sira husi Sociedade
europea la autoriza iboprofeno ka aimoruk husi grupo Anti Iinflamatorio Não Esteroideo (AINES/NSAID) hodi trata simtomas ka sinais husi COVID -19
iha ema sira nebe desconfia ou konfirmadu ba COVID-19
Nune’e
mos iha estudo balun publica
recentemente, plantea katak, se paciente hirak nebe hemu hela dadaun aimoruk
husi grupo IECA e ARA ba sira nia moras hanesan tensaun as, Insuficiencia
cardiaca, cardiopatia izchemica, la presiza suspende sira nia tratamento, se
wainhira hetan ka infekta ho SARS-CoV2 ho
razaun katak se suspende ka hasai aimoruk sira husi sira nia regime tratamento
ba moras asosiadu hanesan temi iha leten, maka kontribui atu sira descompenza
lalais sira nia patolojia de baze i monu
lalais ba estado grave, kritiku i bele mate.
“ Laos ema hotu tenki mate,
laos ferik – katuas deit maka mate, laos ema hotu tenki hetan infesaun husi
virus ida ne’e. maibe mate ka lae, hetan infesaun ka lae, depende ba ema nia
sistema imunidade i depende mos ba disiplina hodi kumpri regulamentu sanitario
publiku”
Referensia
- https://en.wikipedia.org/wiki/Coronavirus
- https://www.researchgate.net/publication/340099335_Potential_Pathogenesis_of_Multiple_Organ_Injury_in_COVID-19
- https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200420-sitrep-91-covid-19.pdf?sfvrsn=fcf0670b_4
- https://www.statista.com/statistics/1093256/novel-coronavirus-2019ncov-deaths-worldwide-by-country/
- https://www.cell.com/trends/microbiology/fulltext/S0966-842X(16)30133-0
- Wei Wang ,
Xiaofang Zhao ,
Junjie Zai Xingguang Li et
al Cross‐species
transmission of the newly identified coronavirus 2019‐nCoV
- Stanley Perlman
and Jason Netland, Coronaviruses post-SARS: update on replication and
pathogenesis
- Botey, The
renin-angiotensin-aldosterone system: its clinical utility
- Geng Li, et al . Coronavirus
infections and immune responses
- Zhou F, Yu T, Du R, et al. Clinical course and risk
factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a
retrospective cohort study. Lancet 2020. Published Online March https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30566-3.
- Chen N-S, Zhou M, Dong X, et al. Epidemiological and
clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in
Wuhan, China: a descriptive study. Lancet 2020. published online Jan 29.
https://doi.org/10.1016/ S0140-6736(20)30211-7.
- Wang D-W, Hu B, Hu C, et al. Clinical Characteristics of
138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus-Infected Pneumonia in
Wuhan, China. JAMA 2020.published online Feb 7. https://doi.org/ 10.1001/jama.
- Huang C., Wang Y., Li X., Ren L., Zhao
J., Hu Y. Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in
Wuhan, China. Lancet. 2020;395:497–506.
- Wei-Jie Guan, Zheng-yi Ni,Yu Hu, Nan-shan Zhong,et al. Clinical characteristic of Coronavirus in China
- https://www.researchgate.net/publication/339913622_Dysregulation_of_immune_response_in_patients_with_COVID-19_in_Wuhan_China
- Jean-Loius Vincent,
Understandind pathways to death in patients with VOVID-19
- Global Sepsis Alliance, the relationship between the
Coronavirus diasese and sepsis
- Effect of Angiotensin-Converting Enzyme Inhibition and
Angiotensin II Receptor Blockers on Cardiac Angiotensin-Converting Enzyme 2
- Karol E.Waston, Patients with COVID-19 Should
Continue ACE Inhibitors and ARBs: A Joint Statement from U.S. Heart Groups
- COVID-19: Outcomes in Children &
Seniors / NSAID Warning Rebuffed / U.S.–Canada https://temas.sld.cu/coronavirus/coronavirus/
- https://elpais.com/elpais/2020/04/20/ciencia/1587379836_984471.html
- https://www.bolsamania.com/capitalbolsa/noticias/social/tormenta-de-citocinas-en-el-coronavirus--7289764.html
- https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0966-842X%2816%2930133-0
- http://www.abyntek.com/tormenta-de-citoquinas-en-la-infeccion-por-coronavirus/
- https://es.wikipedia.org/wiki/Tormenta_de_citocinas
- https://es.wikipedia.org/wiki/Sistema_renina-angiotensina-aldosterona
- https://www.theatlantic.com/health/archive/2020/04/coronavirus-immune-response/610228/
- https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30628-0/fulltext
- https://en.wikipedia.org/wiki/Cytokine_release_syndrome
- Zhao J-J, Yuan Q, Wang H-Y, et al. Antibody responses to SARS-CoV-2 in patients of novel
coronavirus disease 2019. medRxiv 2020. published online March 20.
- Xu Z., Shi L., Wang Y., Zhang J., Huang
L., Zhang C. Pathological findings of COVID-19 associated with acute
respiratory distress syndrome. Lancet Respir
Med. 2020 Feb 18 doi: 10.1016/S2213-2600(20)30076-X
- https://www.forbes.com/sites/claryestes/2020/04/16/what-is-the-cytokine-storm-and-why-is-it-so-deadly-for-covid-19-patients/#144a75b460fc
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7161506/
- https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/clinical-guidance-management-patients.html
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7158248/
- https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-death-rate/
- https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11886-020-01292-3
- https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30920-X/fulltext
- https://www.webmd.com/lung/coronavirus-complications#1
- https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(20)30558-4.pdf
- https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30558-4/fulltext
- https://www.oatext.com/a-novel-functional-beverage-for-covid-19-and-other-conditions-hypothesis-and-preliminary-data-increased%20blood%20flow%2
- Yiangxia liu, et
alAnti-hypertensive Angiotensin II receptor blockers associated to mitigation
of disease severity in elderly COVID-19 patients
- Yanan Cao, et al Comparative genetic analysis of the novel coronavirus
(2019-nCoV/SARS-CoV-2) receptor ACE2 in different populations
- Puja Metha, et al. COVID -19: Consider Cytokine Storm Sndrome and
Immunosupression
- Ricardo J Jose, Ari Manuel COVID-19: Cytokine Storm, the interplay
between inflammation and coagulation
- J.L Depenas Diaz, et al. Síndrome
hemofagocítico: expresión de diversas entidades nosológicas
- Valdim
Taraban, Robbie Baldock, Coronavirus
‘cytokine storm’: this over-active immune
response could be behind some fatal cases of COVID-19
- ¿Tormenta
de citóquinas? La falla inmunológica que explicaría los casos más graves de
Covid-19 en pacientes jóvenes y sanos
- Las
"tormentas de citocina", fatídicas aceleraciones de los casos graves
de covid-19 https://link.springer.com/article/10.1007/s00281-017-0629-x